Trước đây, theo Bộ luật Hình sự 1999, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy được coi là tội phạm và bị xử lý hình sự. Nhưng đến năm 2009, khi sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự, tội danh sử dụng trái phép chất ma túy đã được bãi bỏ. Và Bộ luật Hình sự hiện hành cũng không quy định đây là một tội danh.

Việc không hình sự hóa hành vi sử dụng trái phép chất ma túy xuất phát từ quan điểm xem người nghiện là nạn nhân của tệ nạn xã hội, mắc phải một hiện tượng bệnh lý mà hiện nay chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu.

Người lần đầu sử dụng trái phép chất ma túy sẽ bị xử phạt như thế nào?

Mặc dù không bị xử lý hình sự, nhưng người sử dụng trái phép chất ma túy vẫn bị coi là vi phạm pháp luật và sẽ bị xử phạt hành chính theo Điều 23 Nghị định 144/2021/NĐ-CP.  Cụ thể, người sử dụng trái phép chất ma túy sẽ bị phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 1.000.000 đến 2.000.000 đồng. Ngoài ra, trong một số trường hợp quy định tại Luật Xử lý vi phạm hành chính và Luật Phòng, chống ma túy, người sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.

Theo chuyên gia pháp lý Mai Ánh Nguyệt nhận định, việc đưa đi cai nghiện chỉ đặt ra khi người sử dụng ma túy được xác định là người nghiện ma túy và nếu đủ điều kiện luật định thì có thể cai nghiện tự nguyện hoặc bị áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc.  Nếu không phải đưa đi cai nghiện bắt buộc thì theo Điều 24, 25 Luật phòng chống ma túy, người sử dụng ma túy còn chịu sự quản lý, giáo dục của UBND và công an cấp xã/phường trong một năm.

Sử dụng ma túy mà còn mua bán, tàng trữ hay vận chuyển, tổ chức sử dụng ma túy sẽ bị xử lý ra sao?

Trong trường hợp người sử dụng trái phép chất ma túy đồng thời thực hiện thêm một hoặc nhiều hành vi khác như: mua bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép chất ma túy,… thì cá nhân đó sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự tương ứng với từng hành vi cụ thể. Ví dụ, nếu cá nhân không chỉ sử dụng mà còn tàng trữ chất ma túy với mục đích sử dụng hoặc thực hiện hành vi mua bán hay vận chuyển, các hành vi này sẽ được xử lý độc lập theo các tội danh khác nhau được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Đến năm 2025, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự đã được Quốc hội khóa XV thông qua tại kỳ họp thứ 9, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025.  Theo đó, bốn trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy sẽ bị phạt tù 2-3 năm, gồm:

- Đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

- Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

- Đang trong thời hạn 2 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy và trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

- Đang trong thời hạn 2 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện ma túy tự nguyện hoặc điều trị nghiện các chất ma túy bằng thuốc thay thế theo quy định của Luật Phòng, chống ma túy.

Ai tái phạm sẽ bị phạt tù 3-5 năm.

Như vậy, nếu người nào sử dụng ma túy, nhưng không đang trong thời gian cai nghiện, điều trị chất gây nghiện; hoặc đã hết thời hạn 2 năm sau cai nghiện, thì không bị xử lý hình sự về hành vi này.

Theo Bộ Công an, thực tiễn công tác đấu tranh, phòng, chống tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật về ma túy cho thấy, hiện nay, tình hình nghiện ma túy diễn ra rất phức tạp. Số người nghiện ma túy đang có xu hướng gia tăng gây ra các áp lực về an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Nghiện ma túy là một trong những nguyên nhân dẫn đến người nghiện gây ra các loại tội phạm khác như trộm cắp tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cưỡng đoạt tài sản, cướp giật tài sản… để có tiền sử dụng ma túy.  Người sử dụng trái phép chất ma túy rơi vào tình trạng “ngáo đá”, phạm tội đặc biệt nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm… có chiều hướng gia tăng.

Thống kê về số người sử dụng trái phép chất ma túy phạm tội, trong khoảng thời gian từ ngày 1/1/2018 đến hết ngày 31/5/2025, tỉ lệ tội phạm do người sử dụng trái phép chất ma túy thực hiện chiếm tỉ lệ gần 10% trên tổng số tội phạm được phát hiện; trong đó, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng chiếm tỉ lệ 5,3% trên tổng số tội phạm được phát hiện.